 |
| Portret S. Napierskiego Emma Kwiatkowska |
W środowisku literackim
znany był jako Marek Eiger. Rozstrzelano go w Palmirach – Seweryn Pollak i
Jerzy Andrzejewski zaświadczali niemal jednym głosem: krzyczał w „budzie”
dojeżdżającej na miejsce egzekucji. „Nie mogę go sobie wyobrazić w więzieniu na
Pawiaku”, dodawał ten pierwszy. Paweł Hertz okazał się jeszcze bardziej
złowieszczy: „Zamęczyli go ludzie, mówiący językiem, z którego tak pięknie
tłumaczył. Gdyby Marek żył, mógłby nam pewnie powiedzieć, że ich język był mu
obcy i nieznany, że brzmiał inaczej niż ten, którym Goethe pisał Clavigo. Ale Marek nie żyje i nie
pozostało po nim nic”. Tymon Terlecki dość szybko domyślił się przyczyny
uwięzienia Napierskiego – miała być to cena za „zbrodnię literacką”, jaką stał
się polski przekład powieści Remarque’a, Na
zachodzie bez zmian. „To, co pamiętam, co myślę, co piszę dziś o Stefanie
Napierskim” – wyznaje poraniony Terlecki – „przenika smutek znany może tylko
mężczyznom, smutek utraty przyjaciół, których zdobywa się wcześnie, trudno i na
całe życie. Z nimi umiera nasza młodość, nasz heroizm, nasza ofiarna zaborczość
w świecie duszy. My umieramy”.
Za życia Napierskiego jego poezja przyjmowana była dość osobliwie. Podobnie jak jej autor – uznawany
za kapryśnego barona krytyki literackiej, co krok oskarżany o snobkiewiczostwo
i przerafinowanie. „Okazało się, że model <<chudego literata>>
pokutuje jeszcze w umysłach, które uchodzą za światłe” – gorzko kwitował Adam
Ważyk – „ośmieszano go w anegdotach. Kpił sobie z niego Karol Irzykowski, kpił
sobie z jego bezradności, podczas okupacji kpił obrzydliwie”. Wydawało się
niemal pewne – bogacz Napierski, Żyd o skłonnościach homoseksualnych, wcześnie przechrzczony
zgodnie z rytem katolickim, musiał traktować literaturę jako poligon stworzony
dla swoich uciech, salon zabaw, kącik kaprysów. Terlecki wskazał dwa
katalizatory tej specyficznej, podekadenckiej twórczości: jednym z nich był
Thomas Stearns Eliot, drugim zaś – André Gide. W 1937 roku Napierski założył
własnymi siłami apolityczne i aprogramowe pismo „Ateneum”, w którym z czasem
pojawili się w zaskakujących, nietypowych dla czytelników konstelacjach:
Przyboś, Czechowicz, Świrszczyńska, Miłosz i Chwistek. W 1922 roku
poślubił Irenę Tuwimównę, 15 lat później o jej bracie wydającym Treść gorejącą pisał jako o „kreatorze
mimowiednie zakochanym w zagładzie, który przez całopalenie ślepy przedziera
się do regeneracji”. W jego wyglądzie było coś nieznośnego dla oka: „Mały, rudy
człowiek o nieprawidłowym owalu twarzy budził u wszystkich moich przyjaciół
liczne zastrzeżenia” – zaświadczał z ciepłym niesmakiem Jarosław Iwaszkiewicz.
KS
Por.
J. Andrzejewski, I cóż, że przemija?, [w:] S. Napierski, Wiersze wybrane, Warszawa 1983.
P. Hertz, O Stefanie Napierskim, [w:] tamże.
S. Pollak, Wspomnienie o Stefanie Napierskim, [w:]
tamże.
T. Terlecki, Stefan Napierski rozstrzelany przez Niemców
w więzieniu w 1940 roku, [w:] tamże.
A. Ważyk, W stronę Marka, [w:] tamże.
J. Pasterski, Tristium liber. O twórczości literackiej
Stefana Napierskiego, Rzeszów 2000.
J. Iwaszkiewicz, Książka moich wspomnień, Poznań 2010.
T. Kaliściak, Katastrofy odmieńców, Katowice 2011.
Do mojej maszyny do pisania
Z ogarniętego płomieniem Wiednia moja znajoma pisze
korespondencje. O, rewolucjo, kiedyż zastukasz w klawisze!
Czarne litery wyskakują z nicości
i owijają mi szyję w szarfę z płomieni, stryczkiem miłości
niemożliwej. Zgłoska za zgłoską, to jedno mnie kamienuje imię
nagiego na placu publicznym. Jest ciężar nad wszystkie inne:
niepodobieństwo kochania. Od tego się ginie.
Czemu rozstrzeliwujesz codziennie, mechaniczny serafie,
pracowity aniele, przed którym obronić się nie potrafię,
gdy strzelasz buntem liter, entuzjazmem płonący Chaplinie!
Latem, och jakżeż smutne wołanie w mieście kukułki,
Choć siebie nie czas żałować, gdy ogromnieją smutki,
Jutro już może za późno! Śmierci ukryta w machinie!
Rewolucjo, któż mnie wypowiedzieć zdoła,
Gdy nieznany jest tobie dźwięk mowy ludzkiej ani szelest anioła?
W sanatorium w Szwajcarii zmarł znajomy muzyk,
niedawno żartowaliśmy w tramwaju. Oto ta, którą uchwycić najtrudniej, muzyka
życia. Utrwalić
któż ją zechce, kiedy mózg sobą zapalisz?
Gaszący pożar zmysłów przechodził, ale utonął na fali.
Rozejm sekundy. Jak noce księżycowe mnie struły!
Cokolwiek bym uczynił, już tylko będę ozdrowieńcem! Nad dawnym listem
pochylę się... O, samotności ponad wszystkie,
samotności wzruszenia. Być wreszcie nieczułym!
Gdy po nocach bezsennych roczniki przerzucam
pism starych, naprawdę czemuż się zasmucam?
Cóż wreszcie, prócz miłości, pozostaje? Księgi.
Ach, te śmierci figury, jak nabojów wstęgi
na mitraliezie. Tak, cóż zostaje, cóż śmierć wynagrodzi,
gdy na pustyni świata miłość nas zawodzi?
Dziś wieczór z wszystkich okien słychać sentymentalną melodię,
myślę o tobie. Niech bym raz jeszcze ujrzeć cię mógł, o to się modlę,
nie mówię, dotknąć ręki. O, nie, to za wiele.
Choć skrawka sukni. W proch się roześcielę
i będę całował ślady stóp. Tak się upodlę.
Ty nie wiesz o tym. Pewnie nigdy się nie dowiesz,
na mój wzrok pełen męki ukłonem odpowiesz
i wyminiesz jak każdego po drodze człowieka.
A jam cię po nocach olbrzymich i pustych czekał,
a jam cię w książkach po kolei śledził,
o, śmierci moja! Jużem cię wyprzedził,
jużem daleko zostawił za sobą. A teraz
wyrwę się rękom widmowym. Kawał po kawale
zostawię. W szumie deszczów łzy się leją. Nie bronię się wcale.
Trzeba w cel wierzyć, aby chwycić się obrony.
Kiedy się matka doń przybliża z cicha,
młody kot na grzbiet się rzuca, powietrze czterema łapami odpycha,
tak my walczymy z losem - niezupełnie na serio. I ulegamy najczęściej.
Na oknie krzew wypuszcza nowy pęd zielony,
jeśliś nie wiedział dotąd: to właśnie jest szczęście.
W domu, gdzie mieszkał Wiktor Hugo, pamiętam, chórem śpiewały dzieci
(niewielkie szkolne podwórze),
a skwerem przez plac przechodził mądry Pan Bóg, ten stary rekwizyt: wariat z workiem na plecach.
Nie czas żałować aniołów, kiedy pachną róże.
Nawet pestkę wypluwam z niechęcią: jest jak gwiazda spadająca.
Oto unieśmiertelniłem siebie, powracam ci słowo.
Underwoodzie przenośny, zbuntowany aniele,
pisz manifesty, to jest tak niewiele,
triumfujące...
Z tomu: List do przyjaciela, 1928
Z tomu: List do przyjaciela, 1928
